در مورد بزهکاران و خلافکاران تصوری رایج وجود دارد مبنی بر اینکه ضریب هوشی این افراد پایین‌تر از هنجار جامعه آماری است. این تصور البته عامیانه نیست و به دنبال تحقیقات و بررسی نتایج حاصل از آزمون‌های روانی و آزمون‌های هوشی در طول سالیان به دست آمده است. این آزمون‌ها توسط متخصصان و صاحبان اندیشه در این زمینه طراحی و اجرا شده است. برخی نتایج می‌گویند که این افراد هوش عملی خوبی دارند مثل دستکاری و استفاده از ابزار و خرده آزمون‌هایی از این نوع. مساله دیگری که به این تصور دامن زده است باورهای اخلاقی است که اگر فرد باهوش و زیرک باشد به سوی شر و کارهای منفی و خلاف نمی‌رود و افرادی خیرخواه و نیک سرشت به سوی رفتارهای مثبت و خیر حرکت می‌کنند. همان دیدگاه سیاه و سفید معروف است.

کم‌کم نظریه جدیدی مطرح شد که چطور افراد خلافکار و دزدان هوش بسیاری دارند که می‌توانند به راحتی با طرح نقشه‌های پیچیده و استفاده از ابزار هوشمند در کار خود بسیار راحت پلیس و افراد اموزش‌دیده و حرفه‌ای را بازی دهند. چگونه از میان این همه موانع امنیتی عبور می‌کنند. این نقشه‌ها مستلزم داشتن هوشی بالاتر از سطح هنجار است. دوباره آزمون‌های هوشی این‌با نه با معیارهای کلی و هوش عمومی بلکه در سطح‌های مختلف تحت عنوان خرده‌ازمون‌ها دست به کار شدند. دو سطح کلی هوش عمومی عبارتند از هوش کلامی و هوش عملی که هر کدام از خرده آزمون‌هایی تشکیل شده‌اند.

این خرده آزمون‌ها تحت تاثیر عامل مهمی به نام عامل فرهنگی است. در واقع هر چه زمان می‌گذرد بر دانشمندان مسایلی جدید آشکار می‌شود که برای اندازه‌گیری باید به نکات مهم توجه داشته باشند. هدف صحبت کردن درباره شیوه آزمون‌گیری یا معرفی انواع آزمون‌ها به همراه خرده آزمون‌ها نیست. فقط اشاره‌ای کوچک به مسایلی است که ریشه روانی دارند و در نظر داشتن آن‌ها برای تفسیر نتایج آزمون‌ها بسیار مهم است.

فکر کنم بیان یک نمونه برای رساندن منظورم کافی است. در آزمون هوش وکسلر برای بزرگسالان در مقیاس کلامی خرده‌آزمونی وود دارد به نام محاسبه که برای ارزیابی این موارد به کار می‌رود:

استدلال عددی و سرعت کار کردن با اعداد

تمرکز و دقت

تماس با واقعیت و هوشیاری ذهنی؛ یعنی ارتباط فعال با جهان خارج

یادگیری‌های آموزشگاهی

استدلال منطقی، انتزاع، تجزیه و تحلیل مسایل عددی


در واقع نکته مهم در تفسیر این خرده‌آزمون این است که چون اعداد به جهان خارج تعلق دارند و قواعد و دستورهایی به وجود می‌آورروند، بعضی افراد در برابر آن‌ها واکنش نافرمانی نشان می‌دهند. این مساله به خصوص درباره شخصیت‌های جامعه‌ستیز دیده می‌ّود. همین طور هم شخصیت‌های نمایشی(هسیتریانیک) ککه دستورهای خارجی را به آسانی نمی‌پذیرند.

به همین دلیل نمره کم در این خرده‌آزمون گاهی شیوه تعامل افراد را با محیط نشان می‌دهد. البته زمینه تحصیلی ضعیف هم می‌تواند عاملی باشد.